Doorgaan naar hoofdcontent

Max Liebermann - Berlijn - Noordwijk en Leiden: de Pringsheims en Lenbach







Schilderijen van boven naar beneden: Terras in Leiden, 1900 (vermoedelijk Leidse Hout), Restaurant 'De oude Vink' in Leiden, 1905 - (bij het toenmalige buiten De Vink) - foto van Scheveningen begin 20e eeuw - een inspiratiebron voor Liebermann - Stevenshofje Leiden 1889 - Duinen tijdens een storm bij Noordwijk aan zee

Fascinerend hoe tijdslagen elkaar raken - momenteel is er in het Haagse Gemeentemuseum een grote overzichtsexpositie te bewonderen van Max Liebermann - 1847-1935. Hij werkte in verschillende stijlen en dat is in de expositie goed zichtbaar - van naturalisme naar meer realisme en dan weer impressionistisch - hij lijkt gevoelig te zijn geweest voor mode en toch ook steeds, al naar gelang een beeld op zijn netvlies, een eigen weg gekozen te hebben. Dat maakt het interessant.

Meteen gezocht in de dagboeken van Hedwig Pringsheim, de schoonmoeder van Thomas Mann. Liebermann leerde in 1879 in Venetië Franz von Lenbach uit München kennen. Lenbach was de overbuurman en persoonlijke vriend van de Pringsheims. Vijf jaar woonde en werkte Liebermann in de schaduw van Lenbach en andere grootheden in die tijd in München.


Hedwig en Alfred Pringsheim in een voorstudie door Franz von Lenbach

Er waren bezoekjes bij Max Liebermann en zijn echtgenote Martha - andersom kwam Martha ook wel op de thee - het is zeer waarschijnlijk dat Alfred Pringsheim werken aankocht van Liebermann - er zijn notities te vinden door Hedwig op 15/9 1908 - 22/9 1908 - 8/8 '15 - 11/8 '15 e.v. - het zijn korte, terloopse aantekeningen. De Liebermanns verkeerden in hetzelfde milieu als de Pringsheims.

Boeiend is dat Hedwig Pringsheim op 8 augustus 1915 noteerde dat ze in Berlijn - waar de Liebermanns het grootste deel van hun leven woonden - in de ochtend een christelijke doop van vrienden bijwoonde - en in de middag van de Joodse Liebermann een brochure meekreeg over "Het jodendom en het Duitse". Hedwig Pringsheim, haar meisjesnaam was Dohm, stamde uit een geassimileerde Joodse familie - ze was christelijk gedoopt. Misschien wilde Liebermann toch haar interesse wekken, of gingen gesprekken hier soms over. In ieder geval las ze de brochure, deed er niet veel mee en bracht het werkje op 11 augustus terug.


De niet onbemiddelde Liebermanns hadden een zomervilla in Wannsee - toen dit oord nog niet besmet was door de Wannsee-conferentie. De Pringsheims logeerden ook regelmatig in de villa van de Rosenbergs in Wannsee - de zus en zwager van Hedwig. Hier werden ook over en weer bezoekjes afgelegd.

De Liebermann villa in Wannsee

Tussen 1874 en 1914 - toen de Eerste Wereldoorlog alles onmogelijk maakte - verbleef Liebermann in de zomer ook graag in Nederland, waar hij contacten had opgedaan met leden van de Haagse School en onder meer met Jozef Israëls. In Leiden liep hij ook wel rond, getuige een aantal mooie impressies.

En zo komen we weer uit op een rijke cirkel, een rijke geschiedenis rond Thomas Mann en de zijnen..




Max Liebermann in 1894 aan het werk in de vrije natuur

Populaire posts van deze blog

Mooie herfst - highlights: Haagse Bos, Eline Vere, Bühne en meer...

Dit jaar levert de herfst schitterende plaatjes op, zoals boven, in het Haagse Bos. Onontkoombaar meteen: Haagse sferen, de verwevenheid van de geschiedenis van de stad met dit bos...en dan kom je ook weer even uit op Couperus: Eline Vere, zijn debuutroman uit 1898. In Den Haag is melancholie nooit ver weg... zoals wandelend op het statige Voorhout...




Terug naar hedendaagse sferen was op 29 oktober de druk bezochte en zeer geanimeerde presentatie van het najaarsnummer van Bühne, het literair-culturele tijdschrift van Aspekt. Auteursoptredens, alles gepresenteerd door Bert van Galen, bekend van AmsterdamFM. In dit zevende Bühne-nummer een essay van mijn hand, nog over de RAF. 



Selfie van de Bühne-auteurs tussen publiek door Janice Deul, (uiterst links op de foto), fashionactiviste, co-auteur van 'The little black hair book' - pleidooi voor krul en kroes - ze kwam met een inspirerende bijdrage over een Selfie als bindende factor van betekenis in de huidige tijd.


(Haagse Bos 189…

Boekenweek: bij AmsterdamFM

Peter de Rijk (l) en Bert van Galen (r) verdiept in de boeken



                                             Met beeldend kunstenares Batya van Brakel (r) over kleur 




Een zondag in zuid - het maakbare paradijs en ode aan de wereld van de verbeelding

Bert van Galen - bekend van AmsterdamFM - is gespreksleider van een maandelijkse reeks 'Zondag in zuid.' Het ging over de woonadressen van Klaus Mann in zijn Amsterdamse periode - tussen oktober '33 en de herfst '38 - over de vrienden die hij maakte en over de boeken die hij schreef, waaronder de beroemd geworden roman Mephisto - en over zijn dood in Cannes.
      Minka van Stoutenburg                            
Er was een geanimeerd nagesprek met onder meer Mathilde Renes, op de foto naast Bert van Galen



Mathilde Renes maakte een impressie 

over Mathilde Renes op haar site - www.mathilderenes.com

Een maakbaar Paradijs - wenselijk of onmogelijk?

Over de veerkracht van Utopia ging het een dag eerder in het academiegebouw Leiden, georganiseerd door de MNL - Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. De schrijvers Joris van Casteren en Auke Hulst spraken over het maakbare paradijs in Slaap zacht Johnny Idaho (Auke Hulst) en Lelystad (Van Casteren). Schrijver/filosoof Frank Al…

Omdat ik in de wereld loop... herdenking en een brug tussen heden en verleden

'Omdat ik in de wereld loop,
zeg ik: waarom, waarom?
Een handvol rijst, een handvol hoop.
Meer niet. Daar gaat het om'.

Dit is de eerste strofe van een gedicht van de kinderboeken- toneelschrijfster en activiste voor mensenrechten Mies Bouhuys, (1927-2008), aan wie een mooi boek is gewijd, een uitgave van Stichting in den Vreemde, met tekst van Karin Snoep. Ik kende de stichting niet, maar kwam een bestuurslid tegen op een bijzondere, en stemmingsvolle herdenking van Ed Hoornik (1910 - 1970), met wie Bouhuys vanaf 1957 getrouwd was. Ik kreeg het boek mee en beloofde het door te geven.


Op de geboortedag van Ed Hoornik, 9 maart, werd in het Haagse Literatuurmuseum de jaarlijkse Dachaulezing gehouden, georganiseerd i.s.m. Het Nederlands Dachau Comité. De journalist, schrijver en dichter Hoornik zat in de oorlogsjaren tussen mei '44 en 29 april '45 in concentratiekamp Dachau vanwege "subversieve activiteiten". Het tekende zijn leven en werk in de latere jaren.

D…

Thomas Mann in Noordwijk aan zee

Drie zomers verbleven Thomas Mann en Katia in Noordwijk aan zee, in 1939, in 1947 - toen hij voor het eerst weer in Europa was - en in 1955, de zomer kort voor zijn overlijden op 12 augustus van dat jaar. Wie rondloopt op die plek: Grand hotel Huis ter Duin, waar een suite werd gereserveerd - aan "een kamer" deed Thomas Mann niet...begrijpt wat hem beviel in Noordwijk aan de Noordzeekust. 

Het landschap in de omgeving van  het Noord-Duitse Lübeck en vooral het nabijgelegen Travemünde aan de Oostzee, ademen in het klimaat en in de villabouw in het duingebied dezelfde sfeer. Huis ter Duin herinnerde hem vermoedelijk sterk aan het Kurhaus in Travemünde. Wie bovendien Thomas Mann wil leren kennen, moet naar de zee.













Speciaal zitje en aparte trap vanaf Huis ter Duin




De mondaine badplaats Noordwijk in de periode van Thomas Mann