Doorgaan naar hoofdcontent

Max Liebermann - Berlijn - Noordwijk en Leiden: de Pringsheims en Lenbach







Schilderijen van boven naar beneden: Terras in Leiden, 1900 (vermoedelijk Leidse Hout), Restaurant 'De oude Vink' in Leiden, 1905 - (bij het toenmalige buiten De Vink) - foto van Scheveningen begin 20e eeuw - een inspiratiebron voor Liebermann - Stevenshofje Leiden 1889 - Duinen tijdens een storm bij Noordwijk aan zee

Fascinerend hoe tijdslagen elkaar raken - momenteel is er in het Haagse Gemeentemuseum een grote overzichtsexpositie te bewonderen van Max Liebermann - 1847-1935. Hij werkte in verschillende stijlen en dat is in de expositie goed zichtbaar - van naturalisme naar meer realisme en dan weer impressionistisch - hij lijkt gevoelig te zijn geweest voor mode en toch ook steeds, al naar gelang een beeld op zijn netvlies, een eigen weg gekozen te hebben. Dat maakt het interessant.

Meteen gezocht in de dagboeken van Hedwig Pringsheim, de schoonmoeder van Thomas Mann. Liebermann leerde in 1879 in Venetië Franz von Lenbach uit München kennen. Lenbach was de overbuurman en persoonlijke vriend van de Pringsheims. Vijf jaar woonde en werkte Liebermann in de schaduw van Lenbach en andere grootheden in die tijd in München.


Hedwig en Alfred Pringsheim in een voorstudie door Franz von Lenbach

Er waren bezoekjes bij Max Liebermann en zijn echtgenote Martha - andersom kwam Martha ook wel op de thee - het is zeer waarschijnlijk dat Alfred Pringsheim werken aankocht van Liebermann - er zijn notities te vinden door Hedwig op 15/9 1908 - 22/9 1908 - 8/8 '15 - 11/8 '15 e.v. - het zijn korte, terloopse aantekeningen. De Liebermanns verkeerden in hetzelfde milieu als de Pringsheims.

Boeiend is dat Hedwig Pringsheim op 8 augustus 1915 noteerde dat ze in Berlijn - waar de Liebermanns het grootste deel van hun leven woonden - in de ochtend een christelijke doop van vrienden bijwoonde - en in de middag van de Joodse Liebermann een brochure meekreeg over "Het jodendom en het Duitse". Hedwig Pringsheim, haar meisjesnaam was Dohm, stamde uit een geassimileerde Joodse familie - ze was christelijk gedoopt. Misschien wilde Liebermann toch haar interesse wekken, of gingen gesprekken hier soms over. In ieder geval las ze de brochure, deed er niet veel mee en bracht het werkje op 11 augustus terug.


De niet onbemiddelde Liebermanns hadden een zomervilla in Wannsee - toen dit oord nog niet besmet was door de Wannsee-conferentie. De Pringsheims logeerden ook regelmatig in de villa van de Rosenbergs in Wannsee - de zus en zwager van Hedwig. Hier werden ook over en weer bezoekjes afgelegd.

De Liebermann villa in Wannsee

Tussen 1874 en 1914 - toen de Eerste Wereldoorlog alles onmogelijk maakte - verbleef Liebermann in de zomer ook graag in Nederland, waar hij contacten had opgedaan met leden van de Haagse School en onder meer met Jozef Israëls. In Leiden liep hij ook wel rond, getuige een aantal mooie impressies.

En zo komen we weer uit op een rijke cirkel, een rijke geschiedenis rond Thomas Mann en de zijnen..




Max Liebermann in 1894 aan het werk in de vrije natuur

Populaire posts van deze blog

Over de noodzaak van vrijheid - en meer in het Stedelijk & daarbuiten

Revolutie - in Rusland in oktober 1917 - de zogenoemde 'seksuele revolutie' in '68 in Europa - en meer wat zich in en na dat magische jaar voltrok - (niet te vergeten de Franse Revolutie eind achttiende eeuw) - de Beierse Revolutie van 1918 na het vertrek van keizer Wilhelm II - propageert vrijheid, het afwerpen van ketenen. Daar komt dan toch meestal een militante vorm van afgedwongen eenheid voor in de plaats...dat is de paradox van een revolutie...

Aldus beschouwend vanwege een expositie in het Stedelijk met de titel Freedom is recognized necessity. Onder meer voormalige Sovjet propagandamateriaal is te zien...



Binnen het spanningsveld tussen vrijheid en gebonden zijn ontstaat vaak kunst. Momenteel loopt er in het Stedelijk in Amsterdam een indrukwekkende expositie van Studio Drift waarin het gaat - voor zover je kan samenvatten waar kunstwerken "over gaan" - over natuur versus cultuur. De technologische ontwikkelingen zijn zó ver gevorderd, dat we veel in de…

Hedwig Pringsheim en Jawlensky

Op 28 februari 1912 noteerde Hedwig Pringsheim in haar dagboek:

Früh Massage, Brief an Mim, von Peter, in die Stadt. Nachmittag erst russische Invasion: die Werefkina, ihr Vetter Jeblenski u. der Tänzer Sacharow mit kleinem Fuss und grossem Maul, die die Sammlung besichtigten. Um 1/2 5 Ablösung durch die spanische Invasion: Urbina, Bunge u. Prof. Garnella y Alda aus Madrid, zu selbem Zweck, dann Tee u. lebhafte Unterhaltung spanisch-französisch-deutsch. Noch spät in die Mauerkircher Str. die Kinder sehr munter angetroffen, zufuss heim. Karten an Katja u. Kaete u. den morgigen Brief an Mim vorgeschrieben. Scene mit den 3 unverschämten Mädchen.

Met Jeblenski wordt de kunstschilder Alexej von Jawlensky bedoeld, (1864-1941), die in 1896 samen met zijn vriendin Marianne von Werefkin vanuit St. Petersburg naar München trok. Hier verwierf hij naam en faam in de kring rond Wassily Kandinsky, later rond Emile Nolde - een groep die zocht naar nieuwe uitdrukkingsvormen voor een nieuwe tijd - weg…

Beelden aan zee

Cynisme uit China en boekenlandschappen van Jan de Bie

Liep er in het Noord Brabants museum een expositie over moderne Chinese kunst uit de zogenoemde Sigg collection. Uli Sigg (1946) is een Zwitserse diplomaat, zakenman en kunstverzamelaar. Vanaf 1979 werkt hij in China, maar ook was hij Zwitsers ambasadeur in Noord-Korea en Mongolië. En dan gaat hij Chinese hedendaagse kunst verzamelen en meer...het levert een mooi panorama op van sommige gedurfde kunst in landen waar nog steeds strenge censuur wordt toegepast op literatuur en beeldende kunst. Veel moet dan ook "tussen de regels" worden gezien...maar er zat ook minder gelaagd werk tussen..






Was ik met de beeldend kunstenaar Jan de Bie die "thuis" is in het Noord Brabants museum. Hij heeft er een permanente expositie in de vorm van een muurschildering uit 2013 in een doorloopzaaltje. Een voorrecht om daar opnieuw weer even met hem te staan.







Jan de Bie had een periode een fascinatie voor historische bibliotheken, "boekenlandschappen" - hij maakte etsen van on…

Een mooi schrijversfeest

Tijdens het jaarlijkse internationale festival Winternachten in Den Haag, worden alweer bijna tien jaar op rij in deze vorm ter afsluiting de Jan Campertprijzen uitgereikt. (De prijzen zelf bestaan dit jaar 70 jaar) Mooie prijzen, waaronder een oeuvreprijs.  Het is ook weer traditiegetrouw een mooi schrijversfeest waarin schrijvers en boeken als het ware worden gevierd, maar dit niet zonder stil te staan bij de stand van zaken in de Nederlandse letteren.

Foto: Schrijver en literair criticus Arie Storm opende de middag


 Aad Meinderts 
Dit jaar was het Arie Storm die zijn licht liet schijnen op het huidige literaire landschap. Zijn boodschap was niet optimistisch gekleurd. Volgens hem verkeert de literatuur "in een crisis", mede doordat lezen en schrijven aan consumentisme ten onder dreigt te gaan...waarbij we moeten denken aan de invloed van social media en ander digitaal gebruiksgemak. Er zit, om kort te gaan, volgens Storm teveel kaf tussen het koren.

Niet uit het veld gesl…