Doorgaan naar hoofdcontent

Max Liebermann - Berlijn - Noordwijk en Leiden: de Pringsheims en Lenbach







Schilderijen van boven naar beneden: Terras in Leiden, 1900 (vermoedelijk Leidse Hout), Restaurant 'De oude Vink' in Leiden, 1905 - (bij het toenmalige buiten De Vink) - foto van Scheveningen begin 20e eeuw - een inspiratiebron voor Liebermann - Stevenshofje Leiden 1889 - Duinen tijdens een storm bij Noordwijk aan zee

Fascinerend hoe tijdslagen elkaar raken - momenteel is er in het Haagse Gemeentemuseum een grote overzichtsexpositie te bewonderen van Max Liebermann - 1847-1935. Hij werkte in verschillende stijlen en dat is in de expositie goed zichtbaar - van naturalisme naar meer realisme en dan weer impressionistisch - hij lijkt gevoelig te zijn geweest voor mode en toch ook steeds, al naar gelang een beeld op zijn netvlies, een eigen weg gekozen te hebben. Dat maakt het interessant.

Meteen gezocht in de dagboeken van Hedwig Pringsheim, de schoonmoeder van Thomas Mann. Liebermann leerde in 1879 in Venetië Franz von Lenbach uit München kennen. Lenbach was de overbuurman en persoonlijke vriend van de Pringsheims. Vijf jaar woonde en werkte Liebermann in de schaduw van Lenbach en andere grootheden in die tijd in München.


Hedwig en Alfred Pringsheim in een voorstudie door Franz von Lenbach

Er waren bezoekjes bij Max Liebermann en zijn echtgenote Martha - andersom kwam Martha ook wel op de thee - het is zeer waarschijnlijk dat Alfred Pringsheim werken aankocht van Liebermann - er zijn notities te vinden door Hedwig op 15/9 1908 - 22/9 1908 - 8/8 '15 - 11/8 '15 e.v. - het zijn korte, terloopse aantekeningen. De Liebermanns verkeerden in hetzelfde milieu als de Pringsheims.

Boeiend is dat Hedwig Pringsheim op 8 augustus 1915 noteerde dat ze in Berlijn - waar de Liebermanns het grootste deel van hun leven woonden - in de ochtend een christelijke doop van vrienden bijwoonde - en in de middag van de Joodse Liebermann een brochure meekreeg over "Het jodendom en het Duitse". Hedwig Pringsheim, haar meisjesnaam was Dohm, stamde uit een geassimileerde Joodse familie - ze was christelijk gedoopt. Misschien wilde Liebermann toch haar interesse wekken, of gingen gesprekken hier soms over. In ieder geval las ze de brochure, deed er niet veel mee en bracht het werkje op 11 augustus terug.


De niet onbemiddelde Liebermanns hadden een zomervilla in Wannsee - toen dit oord nog niet besmet was door de Wannsee-conferentie. De Pringsheims logeerden ook regelmatig in de villa van de Rosenbergs in Wannsee - de zus en zwager van Hedwig. Hier werden ook over en weer bezoekjes afgelegd.

De Liebermann villa in Wannsee

Tussen 1874 en 1914 - toen de Eerste Wereldoorlog alles onmogelijk maakte - verbleef Liebermann in de zomer ook graag in Nederland, waar hij contacten had opgedaan met leden van de Haagse School en onder meer met Jozef Israëls. In Leiden liep hij ook wel rond, getuige een aantal mooie impressies.

En zo komen we weer uit op een rijke cirkel, een rijke geschiedenis rond Thomas Mann en de zijnen..




Max Liebermann in 1894 aan het werk in de vrije natuur

Populaire posts van deze blog

Thomas Mann in Noordwijk aan zee

Drie zomers verbleven Thomas Mann en Katia in Noordwijk aan zee, in 1939, in 1947 - toen hij voor het eerst weer in Europa was - en in 1955, de zomer kort voor zijn overlijden op 12 augustus van dat jaar. Wie rondloopt op die plek: Grand hotel Huis ter Duin, waar een suite werd gereserveerd - aan "een kamer" deed Thomas Mann niet...begrijpt wat hem beviel in Noordwijk aan de Noordzeekust. 

Het landschap in de omgeving van  het Noord-Duitse Lübeck en vooral het nabijgelegen Travemünde aan de Oostzee, ademen in het klimaat en in de villabouw in het duingebied dezelfde sfeer. Huis ter Duin herinnerde hem vermoedelijk sterk aan het Kurhaus in Travemünde. Wie bovendien Thomas Mann wil leren kennen, moet naar de zee.













Speciaal zitje en aparte trap vanaf Huis ter Duin




De mondaine badplaats Noordwijk in de periode van Thomas Mann









Lotte in Weimar van Thomas Mann: gebaseerd op de twee Charlottes van Goethe?

Was ik in het Goethe-museum in Düsseldorf, waar ik een vitrine bewonderde met onder meer twee silhouetten van Charlotte von Stein, (1743-1827), en Goethe, (1749-1832). Charlotte, geb. von Schardt en gehuwd met Von Stein, was hofdame aan het hertogelijke hof van Weimar. In die hoedanigheid - zelf was ze van lagere adel - onderhield ze een persoonlijke vriendschap met hertogin von Hessen-Darmstadt. Goethe, als staatsman maar ook als wetenschapper, toneelschrijver, filosoof, dichter, romanschrijver en natuurvorser in Weimar nauw verbonden aan het hof aldaar, raakte diep van deze Charlotte onder de indruk. De twee leerden elkaar in 1775 kennen. Charlotte was toen 32 en moeder van een aardige schare kinderen, Goethe was 26.


Men kan rustig stellen dat de twee een geheime verhouding begonnen. En opnieuw was dit voor Goethe een onmogelijke, onbereikbare liefde, want Charlotte was immers getrouwd. Drie jaar daarvoor beleefde Goethe een andere onmogelijke liefde: die voor Charlotte Buff-Kestne…

2016: het jaar met de eindeloze nazomer....een terugblik

Het jaar begon met een geweldig mooi schrijversfestival in Noordwijk waar ik een bijdrage in leverde: op een aantal historische locaties lazen schrijvers voor uit hun werk.


V.l.n.r. op de foto: Onno Blom, Jean Pierre Geelen, de wethouder cultuur van Noordwijk, Dorine Holman, de drijvende kracht achter het festival, de medewerkster van 'cultuurcafé Noordwijk', Kester Freriks, Elsbeth Etty, Jeroen Koch, Marjolein van Heemstra.





'Was ich noch zu sagen hätte' was het thema van de boekenweek in maart. In de Leidse bibliotheek sprak ik over de vaderrol van Thomas Mann.




Leiden vanaf het water...



Onthulling gevelsteen op een mooie zomerdag op de Leidse Hogewoerd van de oprichter van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde.




Een zomer ook waarin ik afscheid moest nemen van een dierbare vriendin: Teja Dichjans





Was ik in Spaarndam bij de expositie van tekeningen van Mathilde Renes, die haar leven bijhoudt in getekende dagboeken.



... En hield het niet op met nazomeren... strand…

Thomas Mann en de Pringsheims - sporen in Leiden: de majolica verzameling van Alfred Pringsheim

De kunstverzameling van Alfred Pringsheim, de schoonvader van Thomas Mann, was wijd en zijn bekend. In het stadspaleis in de Arcisstrasse  waren niet alleen een indrukwekkende hoeveelheid schilderijen van oude - en eigentijdse meesters te bewonderen, waaronder Franz von Lenbach, Von Stuck, Defregger en Von Kaulbach - voor de wandschildering in de muziekzaal van Hans Thoma keerde Thomas Mann speciaal terug - maar ook was de verzameling Italiaans renaissance majolica aardewerk van Alfred Pringsheim internationaal bekend onder kunstkenners.

De beroemde kunsthistoricus Otto von Falke beschreef de verzameling in twee dikke boekwerken, die werden gedrukt in een oplage van 200 exemplaren bij de toenmalige Leidse uitgeverij A.W. Sijthoff. Het eerste deel verscheen in 1913, het tweede ontstond tussen 1914 en 1923.


Voor mijn onderzoek ging ik naar de Leidse universiteitsbibliotheek, afdeling bijzondere collecties, teneinde de boeken in mijn handen te kunnen houden. Dat gaf na alles wat ik intu…

Twee bekroningen: naar Idwer de la Parra - schrijver/beeldend kunstenaar/acteur en naar Alfred Birney - behalve schrijver met een lange staat van dienst ook musicus

De grootste bekroning op zaterdag 23 september door De Maatschappij der Nederlandse Letterkunde was de Henriëtte Roland Holstprijs voor Alfred Birney - waarmee eigenlijk niet alleen de prijs werd toegekend aan 'De tolk van Java', maar in wezen voor een boek, dat een weerslag is van een oeuvre dat hij in een periode van 30 jaar opbouwde. Hij refereerde hier zelf nog even aan in een reactie op een vraag van Jacqueline Bel, die hem interviewde, over de gelaagdheid in de roman, de stijl en vorm - de vermenging van feit en fictie. "Wil ik daarop antwoorden, moet ik college komen geven", aldus Birney. "Natuurlijk zit er ook dertig jaar schrijverschap in dit boek...."




Een mooie bekroning voor een auteur die door de Libris literatuurprijs eerder dit jaar zijn doorbraak beleefde naar het (hele) grote publiek. 'De tolk van Java' wordt nu al uitgeroepen tot de toekomstige klassieker binnen het canon van de Nederlandse moderne literatuur.

De schrijfcarrière va…